Tìm “đòn bẩy” khơi thông dòng vốn cho hạ tầng cảng biển

Sức ép từ các hàng rào tiêu chuẩn xanh toàn cầu

Những năm gần đây, xu hướng chuyển đổi mô hình kinh tế theo hướng phát triển bền vững không chỉ giới hạn ở các thị trường phát triển như Liên minh châu Âu (EU) hay Hoa Kỳ. Các cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, các tiêu chuẩn khắt khe về phát thải chuỗi cung ứng, cùng yêu cầu minh bạch hóa nguồn gốc nguyên liệu đang tạo ra bộ lọc kỹ thuật quy mô lớn đối với dòng chảy thương mại quốc tế.

Đối với một nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam, logistics, hệ thống cảng biển đóng vai trò là huyết mạch của chuỗi cung ứng xuất nhập khẩu. Khi các thị trường nhập khẩu lớn siết chặt tiêu chuẩn môi trường, áp lực này lập tức tác động trực tiếp lên hạ tầng nội địa. Từ đội tàu vận tải, hệ thống kho bãi, kho lạnh đến năng lực vận hành của các cảng biển cửa ngõ – tất cả đều phải đối mặt với yêu cầu nâng cấp công nghệ, tối ưu hóa hiệu suất năng lượng, cắt giảm phát thải.

Tuy nhiên, đây là quá trình tái cấu trúc toàn diện đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn. Khác với các ngành sản xuất tiêu dùng có chu kỳ đầu tư ngắn, hạ tầng logistics, cảng biển là các tài sản cố định quy mô lớn, gắn liền những dự án công nghệ cao, thiết bị tự động hóa, năng lượng tái tạo. Thời gian hoàn vốn của các dự án này kéo dài, trong khi chi phí đầu tư ban đầu vượt quá năng lực tự cân đối của phần lớn doanh nghiệp trong ngành – vốn chủ yếu có quy mô vừa và nhỏ.

Thực tế cho thấy, rào cản lớn nhất kìm hãm tiến độ chuyển đổi xanh của doanh nghiệp logistics vẫn là khả năng tiếp cận nguồn vốn.

Thứ nhất, khung pháp lý và bộ tiêu chí xác định “dự án xanh”, “tín dụng xanh” tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Nhiều doanh nghiệp có nhu cầu đầu tư thiết bị tiết kiệm năng lượng hoặc hệ thống năng lượng mặt trời nhưng gặp vướng mắc trong việc định lượng và chứng minh tiêu chí môi trường theo chuẩn quốc tế để tiếp cận các hạn mức tín dụng ưu đãi.

Thứ hai, các tổ chức tài chính truyền thống thường yêu cầu tài sản bảo đảm lớn hoặc đòi hỏi dự án phải đáp ứng toàn bộ tiêu chí xanh ngay từ thời điểm giải ngân. Cách tiếp cận này bỏ qua giai đoạn quá độ – giai đoạn doanh nghiệp cần nguồn lực nhất để cải tạo hạ tầng và mua sắm trang thiết bị. Việc thiếu vắng các dòng vốn trung, dài hạn mang tính chia sẻ rủi ro từ khâu chuẩn bị đầu tư khiến quá trình chuyển đổi tại nhiều cảng biển, kho bãi gặp trở ngại lớn.

Kiến nghị giải pháp tài chính đồng hành

Tại sự kiện Đối thoại Hữu nghị TP. HCM 2026 (FD 2026) diễn ra ngày 10 – 12/9 vừa qua, bàn về bài toán huy động nguồn lực cho hạ tầng kinh tế, giới chuyên gia tài chính và logistics đã đưa ra các kiến nghị tập trung tháo gỡ điểm nghẽn tín dụng.

Một trong những đề xuất trọng tâm là điều chỉnh phương thức tiếp cận tín dụng xanh. Theo đó, các định chế tài chính không nên áp dụng điều kiện dự án phải đạt chuẩn xanh hoàn toàn mới cấp vốn, mà cần tham gia đồng hành từ giai đoạn cấu trúc phương án đầu tư. Việc lồng ghép các chỉ tiêu về hiệu suất năng lượng, kiểm soát phát thải, quản trị rủi ro môi trường – xã hội (ESG) vào quy trình thẩm định sẽ tạo nguồn vốn mồi hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện lộ trình chuyển đổi từng bước.

Bên cạnh đó, giải pháp tài trợ theo mô hình hệ sinh thái chuỗi cung ứng cũng được đề xuất. Thay vì cấp vốn đơn lẻ cho từng doanh nghiệp vận tải hoặc từng đơn vị kho bãi, việc gắn kết dòng vốn tín dụng với dòng tiền, dòng hàng, dữ liệu vận hành giữa hệ thống kho lạnh, cảng biển, dịch vụ logistics sẽ nâng cao tính minh bạch trong quản lý. Phương thức này không chỉ tối ưu hóa chi phí vận hành, cải thiện năng lực truy xuất nguồn gốc mà còn hỗ trợ các tổ chức tài chính kiểm soát rủi ro hiệu quả khi giải ngân cho các dự án hạ tầng quy mô lớn.

Chuyển đổi xanh là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong thương mại quốc tế. Để hạ tầng cảng biển và logistics Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn toàn cầu, bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, thị trường cần những công cụ, cơ chế tài chính linh hoạt hơn để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững.