- Trong lịch sử đấu tranh giành độc lập dân tộc, Nhà tù Phú Quốc – còn gọi là Nhà lao Cây Dừa, từng được coi là một trong những nơi giam giữ khắc nghiệt và tàn bạo bậc nhất ở miền Nam. Nơi này không chỉ lưu dấu những chứng tích tội ác của thực dân, đế quốc mà còn khắc ghi tinh thần quật cường, ý chí bất khuất của hàng chục nghìn chiến sĩ cách mạng.Tồn tại trong giai đoạn 1953-1973, Nhà tù Phú Quốc gồm 12 khu giam chính và sau đó được mở rộng thêm khu 13, 14 vào cuối năm 1972. Mỗi khu có sức chứa khoảng 3.000 tù nhân, bao quanh là nhiều lớp rào kẽm gai, tháp canh, đèn pha cùng lực lượng tuần tra vũ trang. Trong “địa ngục trần gian” ấy, hàng chục nghìn chiến sĩ cách mạng bị giam cầm, hơn 45 hình thức tra tấn dã man được áp dụng: từ đóng đinh, bẻ răng, giội nước sôi, chôn sống, cho đến nhốt người trong thùng phuy phơi nắng. Hàng nghìn chiến sĩ đã ngã xuống, trong đó có hơn 4.000 người con ưu tú vĩnh viễn nằm lại nơi này.
Trong ký ức của những người từng bị giam giữ, hình ảnh máu đổ, tiếng kêu rên, những đòn roi tàn độc vẫn hằn sâu. Ông Phù Xí Khiếu nhớ lại cảnh đồng đội bị đập vỡ răng, bị đóng đinh vào sọ hay bị hành hạ thần kinh bằng cách nhốt trong thùng phuy gõ búa bên ngoài. Mỗi lần chứng kiến cảnh ấy, lòng căm phẫn lại bùng lên, biến đau thương thành sức mạnh, thành quyết tâm gắn kết nhau trong đấu tranh. Cùng chung ký ức ấy, ông Nguyễn Văn Mỹ (tức Nguyễn Ngọc Toản, bí danh Ba Toản) kể về những ngày tuyệt thực kéo dài 11 ngày để phản đối sự đàn áp, khi anh em giấu cơm cháy phơi khô, chia sẻ cho nhau để duy trì sức lực và tiếp tục đấu tranh.
Không chỉ kiên cường trong tinh thần, các chiến sĩ còn tổ chức những cuộc vượt ngục đầy táo bạo. Tiêu biểu là câu chuyện của ông Lê Việt Anh cùng 20 đồng đội đào đường hầm dài 120m, rộng chỉ 60cm suốt 6 tháng ròng rã bằng muỗng, cà men, cọc sắt. Đất đào được giấu đi, chờ mưa lớn mới mang xả ra ngoài để tránh lộ dấu vết. Nhiều lần hầm lệch hướng, họ lại kiên nhẫn dò tìm bằng những mảnh thép gai. Sau bao gian nan, con đường hầm hoàn tất, giúp cả nhóm thoát ra ngoài an toàn và trở về với cách mạng.
Những hồi ức ấy không chỉ là câu chuyện cá nhân mà đã trở thành bản hùng ca, khẳng định lý tưởng cách mạng, niềm tin sắt đá vào độc lập, tự do. Trong hoàn cảnh nghiệt ngã nhất, tinh thần cách mạng của người tù Phú Quốc vẫn sáng ngời, trở thành biểu tượng của sức mạnh dân tộc.
Ngày nay, Nhà tù Phú Quốc đã trở thành “địa chỉ đỏ” để giáo dục truyền thống. Mỗi năm, nơi đây đón hàng chục nghìn lượt khách trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu. Nhiều người xúc động khi tận mắt chứng kiến hiện vật, nghe lại câu chuyện đau thương nhưng đầy tự hào của thế hệ cha anh. Nhiều du khách cho biết chỉ khi đến tận nơi mới cảm nhận rõ sự tàn ác của kẻ thù xâm lược và thêm khâm phục tinh thần kiên trung của các chiến sĩ cách mạng.
Lữ đoàn 950, Quân khu 9 đã chọn nơi này làm điểm giáo dục truyền thống cho cán bộ, chiến sĩ. Từ đầu năm đến nay, Lữ đoàn tổ chức 10 đợt tham quan, giúp thế hệ hôm nay thấu hiểu tinh thần đấu tranh bất khuất, hun đúc ý chí để hoàn thành tốt nhiệm vụ bảo vệ biển, đảo quê hương. Binh nhì Đinh Trung Hiếu, Đại đội 3, Tiểu đoàn 860, chia sẻ rằng sau chuyến tham quan, anh không chỉ có thêm kiến thức quý báu mà còn cảm thấy tự hào khi được khoác lên mình màu áo lính, nối tiếp sự nghiệp của cha anh đi trước.
Nhà tù Phú Quốc không chỉ là chứng tích của tội ác chiến tranh mà còn là biểu tượng của sức mạnh ý chí Việt Nam, là minh chứng về chất thép của những con người đã biến đau thương thành sức mạnh, biến “địa ngục trần gian” thành bản hùng ca bất diệt.