Lan tỏa giá trị văn hóa biển cho học viên sĩ quan cấp phân đội ở học viện Hải quân

Việt Nam có bờ biển trải dài hơn 3.260 km với hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ, trong đó có hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, không chỉ có ý nghĩa to lớn về kinh tế, địa – chính trị mà còn là biểu tượng thiêng liêng của chủ quyền quốc gia. Để thực hiện mục tiêu được xác định trong Nghị quyết hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Trung ương đảng khóa XII về “Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”: “đưa Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh; đạt cơ bản các tiêu chí về phát triển bền vững kinh tế biển; hình thành văn hoá sinh thái biển”[1] việc lan tỏa giá trị văn hóa biển cho học viên sĩ quan cấp phân đội ở Học viện Hải quân là một trong những giải pháp cấp thiết hiện nay. Hoạt động này không chỉ góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa biển, mà còn nâng cao ý thức, trách nhiệm bảo vệ chủ quyền quốc gia – trách nhiệm của những người lính nơi đầu sóng ngọn gió.

Văn hóa biển là “toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong khai thác, chinh phục và thích ứng với môi trường biển, nhằm phục vụ đời sống và phát triển bền vững của cộng đồng cư dân vùng biển”[2]. Thấm nhuần sâu sắc lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Ngày trước ta chỉ có đêm và rừng. Ngày nay ta có ngày, có trời, có biển.  Bờ biển ta dài tươi đẹp, ta phải biết  giữ gìn lấy nó”. Trong những năm qua, hoạt động lan tỏa văn hóa biển cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội tại Học viện Hải quân luôn gắn chặt với việc nâng cao ý thức, trách nhiệm bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc, đặc biệt trong bối cảnh tình hình khu vực và quốc tế có nhiều diễn biến phức tạp. Thông qua các bài giảng, buổi sinh hoạt chính trị và hoạt động giáo dục thường xuyên, đội ngũ cán bộ, giảng viên, chính trị viên các tiểu đoàn đã truyền đạt đến học viên quan điểm, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về bảo vệ chủ quyền biển, đảo; cung cấp các bằng chứng lịch sử và cơ sở pháp lý khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa; đồng thời tuyên truyền, đấu tranh phản bác yêu sách “đường lưỡi bò” của Trung Quốc cũng như các thông tin sai lệch liên quan đến vấn đề biển, đảo. Qua đó, góp phần nâng cao nhận thức, bồi dưỡng tinh thần trách nhiệm của học viên trong sự nghiệp bảo vệ chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc. Bên cạnh đó, hằng năm Học viện tổ chức các đợt huấn luyện đi biển đường dài cho học viên sĩ quan phân đội, tạo điều kiện để học viên củng cố và vận dụng kiến thức lý luận đã được trang bị, rèn luyện kỹ năng xử lý các tình huống thực tiễn trên biển. Thông qua hoạt động này, học viên có cơ hội trực tiếp nghiên cứu, tìm hiểu về đặc khu Trường Sa, hệ thống Nhà giàn DK1 và các hoạt động thực tế của Hải quân nhân dân Việt Nam trên biển; đồng thời tham gia thăm hỏi, động viên, tặng quà các lực lượng đang làm nhiệm vụ trên đảo, qua đó góp phần bồi dưỡng tình cảm, niềm tin và trách nhiệm đối với biển, đảo của Tổ quốc.

Tuy nhiên, việc lan tỏa giá trị văn hóa biển cho học viên phân đội còn một số hạn chế, bất cập. Trong chương trình giảng dạy môn Cơ sở văn hóa Việt Nam, nội dung về văn hóa biển mới chỉ được đề cập ở mức độ hạn chế. Do đó, học viên chủ yếu tiếp cận kiến thức về văn hóa biển thông qua hoạt động tự học, tự nghiên cứu từ sách báo và các kênh thông tin trên không gian mạng. Tuy nhiên, môi trường thông tin số mang tính đa chiều, trong đó tồn tại cả những thông tin sai lệch, độc hại, có thể tác động tiêu cực đến nhận thức và tư tưởng của học viên. Trước sự tác động đó, một bộ phận học viên dễ bị chi phối bởi các luồng văn hóa ngoại lai, lối sống thực dụng, từ đó giảm sút sự quan tâm đối với các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, trong đó có văn hóa biển. Bên cạnh đó, một số học viên chưa nhận thức đầy đủ vai trò và ý nghĩa của văn hóa biển đối với phát triển bền vững và bảo vệ chủ quyền quốc gia, dẫn đến thái độ thờ ơ, thiếu chủ động trong việc tìm hiểu, nghiên cứu. Đồng thời, vẫn còn một số cán bộ, giảng viên, chính trị viên chưa phát huy hiệu quả vai trò nêu gương và sức lan tỏa trong việc giáo dục, truyền bá các giá trị văn hóa biển đến học viên.

Trong bối cảnh hiện nay, thế kỷ XXI được xem là “Thế kỷ đại dương”, khai thác biển đang trở thành vấn đề mang tính chiến lược đối với nhiều quốc gia và vấn đề tranh chấp chủ quyền biển, đảo cũng ngày càng trở nên nghiêm trọng, đe dọa đến hòa bình, ổn định khu vực và thế giới. Hơn nữa, việc bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa biển, đảo của nước ta vẫn còn nhiều hạn chế, thể hiện ở sự mai một các giá trị văn hóa truyền thống; khai thác biển thiếu bền vững và hủy hoại môi trường; yếu tố văn hóa mới xâm nhập; nguy cơ biến mất của nhiều làng nghề; sự xuống cấp của các di tích, ô nhiễm môi trường, nghề đánh bắt trên biển gặp khó khăn, du lịch văn hóa biển nghèo nàn…. Với sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng công nghiệp 4.0, không gian mạng trở thành “môi trường thứ năm”, các thế lực thù địch lợi dụng chiến tranh thông tin, xuyên tạc lịch sử thực hiện âm mưu “diễn biến hòa bình” ngày càng tinh vi, phức tạp, văn hóa biển còn là một “lá chắn mềm” giúp nâng cao sức đề kháng của xã hội trước các nguy cơ phi truyền thống. Những câu chuyện truyền thuyết về người lính Hoàng Sa, những bài dân ca biển, những nghi thức thờ thần biển, các biểu tượng văn hóa gắn liền với hải đảo không chỉ củng cố niềm tin vào quá khứ lịch sử mà còn nuôi dưỡng tinh thần yêu nước, ý thức trách nhiệm với Tổ quốc trong hiện tại và tương lai. Do đó, lan tỏa giá trị văn hóa biển cho học viên sĩ quan cấp phân đội trong kỷ nguyên mới, cần nắm vững nội dung cơ bản sau:

Một là, tăng cường giáo dục, nâng cao nhận thức cho học viên sĩ quan cấp phân đội ở Học viện Hải quân về vị trí, vai trò của văn hóa biển trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Đây là giải pháp quan trọng lan tỏa giá trị văn hóa biển cho học viên sĩ quan phân đội ở Học viện Hải quân. Nội dung tập trung nâng cao nhận thức cho học viên về chủ quyền biển, đảo; các quan điểm, giải pháp nêu trong Nghị quyết số 36-NQ/TW, ngày 22/10/2018, của Hội nghị Trung ương 8 khóa XII về “Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”; Nghị quyết số 44-NQ/TW, ngày 24/11/2023, của Hội nghị Trung ương 8 khóa XIII về “Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới”; Nghị quyết số 139/2024/QH15, ngày 28/6/2024, Quốc hội khóa XV về “Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050”; chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm: “Nêu cao cảnh giác, nhận thức rõ đối tượng, đối tác, âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch; nhạy bén, sắc sảo trong nắm bắt và giải quyết vấn đề mới phát sinh; kiên quyết, kiên trì trong thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo; tỉnh táo xử lý chuẩn xác các tình huống phức tạp trên biển đúng với quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước”. Đồng thời nâng cao hiểu biết cho học viên về phong tục, tập quán, những lễ hội đặc sắc của văn hóa biển cũng như phát triển kinh tế gắn với quốc phòng an ninh, phát triển kinh tế biển bền vững, chống đánh bắt hải sản bất hợp pháp (IUU), bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Hai là, đổi mới nội dung, hình thức, biện pháp lan tỏa giá trị văn hóa biển đến học viên

Trong quá trình giảng dạy các môn KHXH&NV cần lồng ghép lan tỏa, giá trị văn hóa biển đến học viên sĩ quan cấp phân đội. Nội dung tuyên truyền cần ngắn gọn, dễ hiểu, gần gũi, sinh động, gắn với thực tiễn, được minh họa bằng hình ảnh, video clip, đồ họa (infographic), đồng thời tập trung vào những chủ đề học viên quan tâm như hoạt động thực thi chủ quyền và khai thác tài nguyên như việc thành lập đội Hoàng Sa-Bắc Hải (thế kỷ XVII – XVIII), tổ chức tuần tra, cắm mốc, dựng bia chủ quyền tại quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa; lễ cầu ngư, lễ Nghinh Ông, nghi thức “khao lề thế lính Hoàng Sa”. Cấp ủy, chỉ huy các tiểu đoàn phối hợp với cơ quan, khoa giảng viên xây dựng hệ thống câu hỏi xoay quanh kiến thức về biển, đảo Việt Nam; Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982; Luật Biển Việt Nam; Luật Cảnh sát biển Việt Nam; quy định về chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU); lịch sử, địa lý, văn hóa và truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc; đồng thời phối hợp với các tiểu đoàn tổ chức cuộc thi tìm hiểu biển đảo cho học viên. Tổ chức tham quan thực tế bảo tàng hải dương học, các làng nghề truyền thống của ngư dân, các di tích lịch sử ven biển. Thông qua những hoạt động ý nghĩa và thiết thực, học viên càng hiểu hơn về văn hóa biển và sẵn sàng hy sinh bảo vệ chủ quyền biển, đảo Tổ quốc. Đồng thời thấm nhuần ý nghĩa phương châm: “Đảo là nhà, biển cả là quê hương, quân dân trên đảo là anh em ruột thịt”; “Còn đảo, còn người, còn Tổ quốc”; “Xây dựng đảo mạnh về phòng thủ, tốt về lối sống, đẹp về cảnh quan môi trường”… Nhờ đó mà niềm tin, văn hóa của lính biển càng rực rỡ, thắm đượm và biến thành tinh thần cống hiến, hy sinh, kiên cường vượt khó cho dù cuộc sống hằng ngày còn thiếu thốn, gian nan.

Ba là, phát huy tính tích cực, chủ động của học viên trong tự học, tự nghiên cứu tìm hiểu văn hóa biển

Phát huy vai trò tự học, tự nghiên cứu tìm hiểu văn hóa biển của học viên là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả tìm hiểu và tiếp thu các giá trị văn hóa biển trong bối cảnh hiện nay. Trước hết, cần khuyến khích học viên chủ động tiếp cận và khai thác các nguồn tài liệu chính thống về văn hóa biển, lịch sử hình thành và quá trình xác lập, thực thi chủ quyền biển, đảo của Việt Nam do các cơ quan Đảng, Nhà nước, Quân đội và các cơ sở nghiên cứu uy tín công bố. Việc chủ động nghiên cứu không chỉ giúp học viên mở rộng tri thức mà còn hình thành nền tảng nhận thức vững chắc, đúng đắn về biển, đảo Tổ quốc. Bên cạnh đó, cần chú trọng hướng dẫn học viên phương pháp tự học khoa học, kỹ năng thu thập, xử lý và hệ thống hóa thông tin, đặc biệt là kỹ năng chọn lọc, kiểm chứng và đánh giá độ tin cậy của các nguồn thông tin trên không gian mạng. Trong điều kiện bùng nổ thông tin và sự gia tăng của các luận điệu xuyên tạc, sai trái, việc rèn luyện năng lực tư duy độc lập và phản biện khoa học cho học viên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Là những sĩ quan Hải quân tương lai sau này ra trường về công tác tại các đơn vị đóng quân ở vùng biển, đảo cần tìm hiểu phong tục, tập quán cư dân vùng biển để hòa mình vào đời sống của người dân hiểu và chia sẻ, đồng hành với ngư dân trên biển qua đó tăng cường tinh thần cố kết cộng đồng để hỗ trợ, hợp tác cùng nhau bám biển, bảo vệ ngư trường cũng như chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.

Cuối cùng là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin để lan tỏa giá trị văn hóa biển đến học viên

Sử dụng AI vào phát huy, lan tỏa giá trị văn hóa biển cho học viên là cần thiết và phù hợp trong giai đoạn hiện nay bởi lẽ, trí tuệ nhân tạo cho phép thu thập, phân tích, số hóa các đặc trưng văn hóa biển để nhận diện, lưu trữ và sử dụng qua các thế hệ khác nhau. AI cũng có thể sử dụng công nghệ đa phương tiện để tái hiện các nghi lễ, trò chơi, lễ hội cầu ngư, lễ hội Nghinh Ông, tín ngưỡng thờ cá Ông (cá voi), thờ Thủy Long Thánh Mẫu, con đường huyền thoại “Đường Hồ Chí Minh trên  biển”. Việc ứng dụng công nghệ AI vào bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa biển còn để cho học viên sống trong không gian văn hóa các lễ hội thông qua mô hình 3D, hệ thống âm thanh. Công nghệ quét 3D hoặc sử dụng AI của google để dịch các văn bia, biên niên sử mộc bản triều Nguyễn để học viên dễ tiếp cận và sử dụng. Khuyến khích học viên tham gia thi tìm hiểu về biển đảo; xây dựng các clip về lễ hội, món ăn, cuộc sống sinh hoạt của cư dân vùng biển. Thường xuyên phối hợp với địa phương nơi đóng quân tuyên truyền biển đảo, chương trình “Hải quân Việt Nam làm điểm tựa cho ngư dân vươn khơi bám biển”, hoạt động “Hải quân nhận đỡ đầu con ngư dân”, giúp đỡ nhân dân phòng chống, khắc phục hậu quả thiên tai, tìm kiếm cứu hộ cứu nạn, góp phần xây dựng “thế trận lòng dân” trên biển, tạo sức mạnh tổng hợp bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo và phát triển bền vững kinh tế biển.

Lan tỏa giá trị văn hóa biển cho học viên sĩ quan cấp phân đội ở Học viện Hải quân không chỉ nhằm gìn giữ cội nguồn tinh thần của dân tộc, mà còn là một nội dung chiến lược trong công cuộc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời góp phần khẳng định và bảo vệ vững chắc chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc trên biển trong thời đại mới.

Tài liệu tham khảo:

1. Nghị quyết hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về “Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.
2. Văn hóa biển đảo Việt Nam của GS.TS Nguyễn Chí Bền, 2011.
3. Nghị quyết số 139/2024/QH15, ngày 28/6/2024, Quốc hội khóa XV về “Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050”.

[1] Nghị quyết hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Trung ương đảng khóa XII về “Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”

[2] Văn hóa biển đảo Việt Nam của GS.TS Nguyễn Chí Bền, 2011