- Trong bức tranh xuất khẩu thủy sản 8 tháng đầu năm 2026, đà tăng trưởng của ngành đang đối mặt nhiều biến động rõ rệt về cấu trúc thị trường. Động lực chính lệch về thị trường châu Á
Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), kim ngạch xuất khẩu trong tháng 8 đạt 1,14 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ năm ngoái. Tính chung lũy kế 8 tháng, toàn ngành thu về 8,00 tỷ USD, ghi nhận mức tăng trưởng 11,8%. Tuy nhiên, nhịp độ tăng trưởng này đã chậm lại đáng kể so với mức 12,8% ghi nhận được trong 7 tháng đầu năm, phản ánh những áp lực ngày càng hiện hữu từ các rào cản thương mại, sự suy yếu tại một số thị trường trọng điểm truyền thống.
Sự chững lại của đà tăng trưởng chung xuất phát từ việc các thị trường lớn như Mỹ, Liên minh Châu Âu (EU) và một phần Nhật Bản đang có dấu hiệu suy yếu hoặc chững lại. Đơn cử như thị trường Mỹ trong tháng 8 giảm 11,4%, đưa kim ngạch tám tháng về mức đi ngang; trong khi đó, EU giảm nhẹ 1,6% sau tám tháng do sự sụt giảm của các mặt hàng chủ lực như tôm, cá ngừ.
Trong bối cảnh đó, khu vực châu Á đóng vai trò là “vùng đệm” vững chắc, bù đắp sự thiếu hụt từ các thị trường phương Tây. Nổi bật nhất là thị trường Trung Quốc – Hồng Kông, tiếp tục giữ vững vị thế động lực lớn nhất khi mang lại 287,7 triệu USD trong tháng 8 (tăng 26,2%) và lũy kế đạt 2,03 tỷ USD (tăng 33,4%), chiếm tới hơn một phần tư (1/4) tổng kim ngạch toàn ngành. Sức hút từ nhu cầu tiêu thụ tôm, cá tra, cua ghẹ, cá biển tại đây đã tạo ra phần lớn giá trị gia tăng cho kim ngạch xuất khẩu trong giai đoạn này.
Song song với đó, khối ASEAN cũng ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng 20% sau 8 tháng, riêng tháng 8 bứt phá tới 31%, trong khi Hàn Quốc và Nhật Bản duy trì đà tăng nhẹ lần lượt ở mức 4,9% và 2%.
Xét theo từng nhóm sản phẩm cụ thể, bức tranh xuất khẩu ghi nhận sự phân hóa mạnh mẽ do tác động trực tiếp từ các rào cản kỹ thuật, phán quyết thuế quan. Ngành tôm vẫn dẫn đầu toàn ngành với kim ngạch 8 tháng đạt 3,29 tỷ USD – tương ứng mức tăng 12,3%, nhưng đang chịu áp lực lớn tại thị trường Mỹ. Cụ thể, thuế Điều 301 duy trì ở mức 12,5% cùng kết quả rà soát thuế chống bán phá giá bất lợi đã đẩy kim ngạch tôm sang Mỹ trong tháng 8 giảm tới 22%. Ngược lại, Trung Quốc – Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc và ASEAN trở thành cứu cánh khi liên tục duy trì mức tăng trưởng dương mạnh mẽ.
Tương tự tôm, ngành cá tra đạt lũy kế tám tháng 1,5 tỷ USD, tăng 9%, với thị trường Mỹ trở thành mắt xích yếu nhất. Kết quả cuối cùng của đợt xem xét hành chính lần thứ 21 (POR21) không thuận lợi khiến nhà nhập khẩu nước này vô cùng thận trọng, đẩy kim ngạch tháng 8 sụt giảm sâu. Bù lại, sự thiếu hụt nguồn cung cá thịt trắng tự nhiên tại châu Âu và nhu cầu khởi sắc từ Trung Quốc, ASEAN giúp cá tra giữ được nhịp tăng trưởng ổn định.
Trong khi đó, những mặt hàng khác chứng kiến sự phân hóa rõ nét khi cá ngừ chững lại rõ rệt với mức tăng trưởng tám tháng gần như đi ngang ở mức 0,5%, chịu ảnh hưởng từ chi phí nguyên liệu, áp lực cạnh tranh thuế quan tại châu Âu. Ngược lại, mực – bạch tuộc, nhuyễn thể 2 mảnh vỏ, đặc biệt là cua ghẹ ghi nhận những điểm sáng tích cực. Riêng mặt hàng cua ghẹ bơi tăng trưởng mạnh nhờ việc Mỹ công nhận tính tương đương đối với nghề khai thác trong nước và những vướng mắc pháp lý dần được tháo gỡ.
Thách thức trong Quý 4/2026?
Nhìn nhận về triển vọng từ nay đến cuối năm, VASEP dự báo nhu cầu lễ hội, chu kỳ bổ sung tồn kho có thể giúp kim ngạch xuất khẩu duy trì ở mức cao. Tuy nhiên, đà tăng trưởng trong quý IV có khả năng thấp hơn so với 8 tháng đầu năm do áp lực chính sách chi phối mạnh mẽ.
Đối với mặt hàng tôm, kết quả cuối cùng của đợt rà soát thuế chống bán phá giá dự kiến công bố vào cuối tháng 9 sẽ là yếu tố quyết định cục diện đơn hàng tại Mỹ. Nếu mức thuế tiếp tục duy trì ở mức cao, dòng hàng sẽ buộc phải dịch chuyển sâu hơn sang các thị trường châu Á, đồng thời gây thêm áp lực lên biên độ lợi nhuận, giá bán. Trong khi đó, cá tra sẽ phải tiếp tục dựa vào các thị trường ngoài Mỹ để duy trì đà tăng.
Bên cạnh các yếu tố về thuế quan, toàn ngành cũng đang phải đối mặt với bài toán tuân thủ khắt khe từ các rào cản kỹ thuật như thẻ vàng IUU, hệ thống giám sát CATCH của EU hay các yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngặt nghèo tại thị trường Mỹ. VASEP nhận định, mục tiêu vượt mốc 12 tỷ USD trong năm 2026 vẫn hoàn toàn khả thi nếu nhu cầu từ Trung Quốc – Hồng Kông tiếp tục giữ vững và các đơn hàng mùa cao điểm không bị gián đoạn. Mặc dù vậy, giai đoạn cuối năm sẽ chuyển hóa thực sự thành cuộc đua gay gắt về năng lực thích ứng thị trường, sự chuẩn chỉnh trong hồ sơ pháp lý và sức chịu đựng của doanh nghiệp trước các biến động chi phí thương mại.